Tuğla-kiremit ve porselen gibi bir çok ürünün hammaddesi olarak kullanılan toprakların, üretilecek sanayi ürününün çeşidine göre farklı özelliklere sahip olması gerekmektedir. Kum, çakıl vb. iri materyal içermeyen tuğla-kiremit hammaddesi kaynakları, daha çok akarsular tarafından taşınan ve suyun enerjisini kaybettiği alanlarda çökelen sedimentlerin birikmesi ile oluşmaktadır. Bu tür malzemenin endüstride kullanılması işletmeciler tarafından kolay bir yol olarak tercih edilmekte, tarımsal üretim açısından büyük önem taşıyan verimli ova topraklarının tarımsal üretim potansiyellerini kaybetmelerine neden olmaktadır.
Tuğla-kiremit yapımında kullanılan topraklar kil içeriği fazlaca olan topraklardır. Kilin yanı sıra belirli oranda da siltin bulunması istenir ve birleştirilmiş toprak grubunun CL olması tercih edilir. Toprakta fazla kil bulunması, tuğla kururken ve pişerken çatlamalara ve deformasyona neden olabilir. Çamur halinde iken çok yapışkan ve kalıplaması zordur. Fazla kumlu topraklarda plastiklik azdır. Kalıplamada dağılma görülür, yüzeyler pürüzlü olur ve piştikten sonra mukavemet ve sertlik düşüktür. Tuğla-kiremit yapılacak topraklara yoğrulup şekil verilmesi ve daha sonra şeklini koruyabilmesi bakımından önemli olan plastiklik fazla olduğunda olumsuz etki yapar.
Tuğla yapımına en uygun killer kaolinit ve illit tipi killerdir. Montmorillonit tipi killer fazla şişme ve büzülme gösterdiklerinden tuğla-kiremit için kullanımının fazla uygun olmadığı bilinmektedir.
Pişme esnasında CaCO3' ın sönmemiş kirece (CaO) dönüşmesi ve daha sonra bunun sönmüş kirece (Ca(OH)2) dönüşerek çatlama ve kireç patlamalarını meydana getirmesi nedeniyle topraktaki CaCO3 miktarının %25' i geçmemesi gereklidir. Topraktaki kirecin granüler halde değil, ince tanecikler halinde ve hammadde içine iyice dağılmış olarak bulunması tercih edilmektedir. Kireç toprağın erime ve sinterleşme derecelerini birbirine yaklaştırdığından, toprakta fazla kireç bulunması pişirme tekniğini güçleştirmektedir. Ayrıca sağlamlığı ve sinterleşmeyi arttırmak için pişirme ısısı arttırıldığından CaCO3'ın etkisi ile renk sarıya dönerek, pişme esnasında tuğlalarda şekil bozukluğunun ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Toprakta genellikle oksit halinde bulunan ve miktarının %8-10 arasında olması istenen demir, pişme sonunda sertliğin daha fazla olmasını sağlar ve su emme yüzdesini düşürerek, tuğlaya kırmızı rengi verir. Pişme esnasında yanarak geriye siyah karbon birikintileri bırakan organik madde, fazla olması halinde tuğlanın mukavemetini azaltır. Fazla oranda su emerek ürünün dayanıklılığını azaltan tuzun ise %1.5 geçmemesi istenir.
Tuğla kiremit sanayinin tarım alanları üzerindeki potansiyel baskısını azaltmak için Menzelet bölgesinde bulunan kil taşı materyalleri önem arz etmektedir. Tarım dışı alanda yer alan ve bölgede büyük bir rezerve sahip olan Menzelet kili bölgenin tarımsal üretim potansiyelinin korunması ve tuğla-kiremit sanayinin ham madde kaynağının karşılanması açısından önem taşımaktadır. Menzelet örneği bölgede yaygın olarak bulunan kil taşı materyali ve onun ayrışmış durumudur. Materyal Teknolojik özelliği yönünden CL grubunda yer almakta, pH, total tuz, kireç ve organik madde düzeyleri tuğla-kiremit sanayi için uygun durumda bulunmaktadır. Menzelet bölgesinden alınan materyalin tuğla-kiremit sanayi için sorun oluşturan özelliği, tane boyu dağılımının düzensiz olması ve kum fraksiyonundaki oranının yüksek düzeyde bulunmasıdır. Menzelet örneğinin tarımsal önemi olmayan alanlarda bol miktarda bulunması, teknolojik ve mineralojik özellikleri yönünden tuğla-kiremit sanayi için uygunluk göstermesi, tarım alanlarını tuğla-kiremit sanayinin etkisinden kurtarmak için bu materyalin bu sanayi dalında kullanımının önemini arttırmaktadır. Menzelet örneğinin diğer fiziksel, kimyasal ve teknolojik özelliklerinin tuğla-kiremit sanayi için uygunluk göstermesi ve yalnızca zerre irilik dağılımının ideal koşullarda bulunmaması, bu örneğin kil içeriği yüksek olan diğer topraklar ile belirli oranlarda karıştırılarak kullanılabileceği olasılığını kuvvetlendirmektedir. Bölgedeki tuğla-kiremit işletmecileri ham madde kaynağı olarak kullandıkları tarım arazilerini satın almakta ve bu girdiler tuğla-kiremit sanayinin maliyetini artırmaktadır. Menzelet örneği tarımsal önemi fazla olmayan alan olmasından dolayı ham maddeden kaynaklanan ürün maliyeti artışını önemli oranda azalacaktır. Bölgedeki tuğla-kiremit sanayisi için önemli bir ham madde kaynağı olarak görünen Menzelet örneğinin öğütme işlemine uygunluk göstermesi, bu materyalin kullanabilirliğini artırmaktadır.
|