Yetiştiricilerin çoğu kez savsakladıkları, önemsemedikleri işlerin başında tırnak bakımı gelmektedir. Gerekli araç ve gereçlerin olmaması halinde ağır işçilik, sabır, bilgi ve tecrübe gerektiren tırnak bakımı yalnız Türkiye'de değil, hayvancılığı ileri ülkelerde de tümüyle veya kısmen ihmal edilmekte veya hayvan yürüyemez hale geldikten sonra müdahale edilmektedir. Bu da yetiştiriciye ve ülke ekonomisine oldukça ağır bir faturaya yol açmaktadır.

Tırnak Sorunlarının Ekonomik Bedeli
Tırnak sorunlarının süt verimini %20-25 dolayında düşürdüğü kanıtlanmıştır. Yani, yıllık süt verimi 5 ton olan bir inek 1 ton kayıpla yalnız 4 ton süt verebilmektedir; kayıp yılda inek başına 1 ton; 10 baş ineğe sahip bir işletmede ise 10 ton süttür. Bu kayıplara, tırnak rahatsızlığı görüldükten sonra yapılan tedavi masrafları ve diğer masraflar eklendiğinde durumun önemi daha belirgin bir biçimde ortaya çıkmaktadır.
Tırnak Sorunlarının Nedenleri
600-700 kg ağırlığındaki inekleri taşıyan, yüzeyle irtibatını sağlayan tırnakların başta sağlamlığı olmak üzere kalitesini etkileyen çok çeşitli etkenler vardır. Bunları genetik ve çevresel (bakım, besleme, barındırma) etkenler olarak iki genel guruba ayırmak mümkündür.
Genel etkenler: ayak ve tırnak özellikleri, ana-babadan yavrulara aktarılırlar. Sorunlu ana ve babaların yavrularının da sorunlu olma ihtimalleri yüksektir. Bu nedenle, tırnakları sağlam, ayakları sağlam boğalar kullanılarak daha kaliteli tırnaklara sahip yavrular elde edilebilir.
Çevresel etkenler: bunlar arasında en önemlileri besleme ve barındırmadır. Hayvanların dengesiz veya yetersiz beslenmeleri ya da küflenmiş yemleri tüketmek zorunda bırakılmaları halinde metabolik sorunlarla karşılaşırlar ve bunlardan kaynaklanan rahatsızlıkların yan etkileri sonucu tırnak derisinde iltihaplanmalar görülür. Bu durumda tırnaklarda büyüme yavaşlar ve bozulmalar görülür.
Ahırın tipi ve taban özellikleri tırnak sorunlarının ortaya çıkmalarında önemli etkilere sahiptir. Hayvanların bağlı bulundurulduğu ahırlarda tırnakların kalitesi bozulur ve buna bağlı olarak deformasyonlar görülür. Aşırı sert zeminli veya zeminde sivri cisimler bulunan ahırlarda tırnak ve ayak zedelenmeleri, yaralanmaları ortaya çıkar. Tabanın sürekli nemli, kirli olması halinde tırnaklarda yumuşama ve aşırı büyüme görülür. Bu tip ortamlarda hastalık etkenleri de çoğalır.
Tırnak sorunları genel olarak tırnağın uzamasından kaynaklanır. Sığırlarda tırnaklar normal olarak ayda 0,5-1,0 cm, yılda ise 6-12 cm uzar. Fakat, yılın belirli dönemlerinde meraya veya araziye çıkarılan ya da sert tabanlı ahırlarda serbest (bağsız) olarak yetiştirilen sığırlarda, hareket sırasında çarpma veya sürtünme sonucu tırnaklar sürekli olarak törpülenir. Törpülenen kısım ile uzayan kısım arasında bir denge varsa, yani tırnak uzamıyorsa tırnağın kesilmesine gerek yoktur. Buna karşın, bağlı ahırlarda veya sürekli olarak tabanı kirli ve ıslak serbest ahırlarda doğal yollarla törpülenmediğinden tırnaklar uzamakta, şekilsizleşmektedir. Bu durumdaki hayvan yere düzgün basmayacak ve beden ağırlığı büyük ölçüde ayağın arka kısmına binecektir. Bu durumda tırnağın ön kısmı havada kalacak ve bu nedenle doğal törpülenme şansı daha da azalacak ve uzayacaktır. Hayvan sürekli olarak arka ayak kısmına basacağından o kısımda yaralanmalar ve nihayet iltihaplanmalar görülebilecektir. Bu durumdaki hayvan attığı her adımda ağrı çekeceğinden hareketini kısıtlayacak, özellikle kaba yem tüketimini azaltacak, buna bağlı olarak sindirim sorunları (dengesiz veya yetersiz beslenme) ortaya çıkabilecektir. Hayvan zayıflar, verimi düşer, döl tutmaz ve sonunda damızlık dışı tutulmak zorunda bırakılır.
Tırnak Bakımı Ne Zaman Yapılmalı?
Konu uzmanları, ineklere yılda iki kez (altı aylık aralıklarla); damızlık boğalarda ise 4 ayda bir tırnak bakımının yapılmasını önermektedirler. Genç sığırlarda ise tırnak bakımı ilk kez 9-12 aylık iken gerekli olabilmektedir. Bununla birlikte, hayvanların sürekli olarak izlenmesi ve normal yürüyemeyen veya tırnakları uzayan hayvanların derhal muayene edilerek müdahale edilmesi gerekmektedir.
Yılın belirli dönemlerinde meraya veya araziye çıkarılan hayvanlarda tırnak bakımı, meraya hazırlık olması açısından en az dört hafta önce yapılmalıdır. Mera dönemi bittiğinde ahıra alınmadan önce tırnak bakımı yinelenir. Böylelikle merada tırnak arasına giren bazı yabancı cisimler temizlenmiş olur.
Nerede ve Kim Tarafından Yapılmalı?
Tırnak bakımı aydınlık, temiz bir bölmede yapılmalıdır. Hayvanın (en azından bakımı yapılacak ayağın) sabitleştirilebileceği bir düzeneğin olması gereklidir. Aksi halde, hayvanın ani bir hareketi sonucundan kendini veya bakıcıyı yaralaması mümkündür.
Ayak ve tırnak bakımını herkes yapamaz. Bu işi üstlenecek kişinin konu ile ilgili eğitim almış (en azından bir kursa katılmış) olması şarttır. Ayrıca sabırlı olması, hayvanları sevmesi ve onlara hoşgörülü davranması ve tabi ki, yeterince güçlü olması gerekir.
Yukarıdaki özellikleri taşımayan kişilerin tırnak bakımını yapması halinde yarardan çok zarar ile karşılaşılabileceği unutulmamalıdır.