Özet      

Tarımda üretimi arttırmak için kullanılan teknolojiler, tarım makinelerinin yoğun bir şekilde kullanılmasını gerektirmektedir. Tarım işletmelerinde artan makine sayı ve çeşitliliği, beraberinde iş kazalarını da getirmektedir. Kazalar, kaynak (mal) ve para kaybına neden olurlar. Tarım işletmelerindeki bu kayıplar; gelir kaybı, üretim kaybı, hasar, yaralanma ve sakatlık nedeniyle oluşan sağlık giderleri şeklinde özetlenebilir.
Gelişmiş ülkelerde kaza istatistikleri düzenli olarak tutulmakta, iş kazası analizleri düzenli ve kapsamlı bir biçimde yapılmakta ve iş güvenliği önlemleri de bu bilgiler ışığında yeniden gözden geçirilerek yenilenmektedir. Ülkemiz henüz bu tür uygulamalardan çok uzaktır. Güvenli ve sağlıklı bir ortamda çalışmanın yararları sadece çalışanın güvenliği ve sağlığının korunması ile kalmamakta, işletmenin verimliliği de artmaktadır.
Tarım işletmelerinde iş kazaları çalışanların sağlık ve yaşamını tehdit etmektedir ve giderleri yüksektir. İş güvenliği kurallarının uygulanması sonucu; iş kazalarında azalma, giderlerde azalma, üretimde ve verimlilikte artış sağlanmaktadır. Bu çalışmada tarım makineleri kullanımında oluşan iş kazaları, kaza giderleri  ve kazaların önlenmesi ile ilgili önemli güvenlik kuralları tartışılmıştır.  

1. GİRİŞ

Tarımsal üretimde artışın sağlanabilmesi için, toprak ve su kaynaklarının korunması ve düzenlenmesi, sulama, gübreleme, tarımsal savaş vb. üretim teknolojilerinden yararlanılır. Bu üretim teknolojilerinin tam olarak uygulanabilmesi ancak modern tarım makinelerinin kullanımı ile gerçekleştirilebilir (1). Teknolojik gelişim olarak da adlandırılabilecek bu gelişim, insanın fiziksel işlerini azaltarak, üretimi hızlandırmaktadır. Ancak teknolojik gelişime paralel olarak, insana duyulan gereksinme azalır gözükmesine rağmen, insan işinin niteliği artmaktadır (2). Bu nedenle üretimde kullanılan makinelerin insan özellikleri dikkate alınarak tasarlanması gerekir (3). Aksi halde, bir yandan yetenekleri dışında zorlanan insan, meslek hastalık ve kazalarının artışına neden olurken, diğer yandan beklenen iş başarısını gerçekleştiremez.
Günümüzde endüstride, madencilikte, tarımda, yapı işlerinde ve akla gelebilecek birçok iş kollarında meydana gelen kazaların ve sağlığa zararlı ortam koşullarının ne boyutta olduğu bir çok ülkede bilinmektedir. İşletmelerde bu tehlikelerle bilinçli olarak savaşım gereğinin duyulması, iş güvenliği kavramının doğmasına neden olmuştur. İş güvenliği, çalışanları üretimden kaynaklanan tehlikelerden ve sağlığa zararlı koşullardan korunmak için yapılan sistemli çalışmalardır (4).
İş güvenliğinin üç temel amacı bulunmaktadır. Bunlar; 1- çalışanları korumak, 2- üretim güvenliğini sağlamak ve 3- işletme güvenliğini sağlamaktır. Çalışanları işyerinin olumsuz etkilerinden (iş kazaları, meslek hastalıkları) koruyarak, rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarını sağlamak, üretim güvenliğini sağlamak, iş yerinde çalışanların korunmasıyla meslek hastalıkları ve iş kazaları sonucu ortaya çıkan işgücü ve işgünü kayıpları azalacak, dolayısıyla üretim korunacak, daha sağlıklı ve güvenli bir ortamın çalışana verdiği güvenle iş veriminde artış olacaktır. İşletme güvenliğini sağlamak iş yerinde alınacak önlemler aracılığı ile, iş kazalarından veya güvensiz ve sağlıksız çalışma ortamından dolayı doğabilecek makine arızaları ve devre dışı kalmaları, yangın vb. işletmeyi tehlikeye düşürebilecek durumlar ortadan kaldırılacağından işletme güvenliği sağlanmış olur (5).
Bu çalışmanın, amacı tarım makineleri ile çalışmada oluşan iş kazaları ve kaza giderlerini açıklamak, kazaların oluşumu ve önlenmesi ile ilgili önemli güvenlik kurallarını tartışmaktır.

2. İŞ KAZALARI

İş kazası, hatalı davranış veya teknik bir arıza nedeniyle ortaya çıkan ve sonucunda her zaman bir sakatlanma, ölüm ya da tahrip görülmese bile, belirli bir faaliyetin tamamlanmasını engelleyen bir olaydır (6). Tarla tarımı ve bahçe tarımı gibi uğraş alanlarında güvenli çalışılmazsa tehlikeli olabilmektedir. 1992 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde Ulusal Güvenlik Konseyi'nin (NSC) yaptığı araştırma sonucunda tarım iş kolunda 1 200 ölümcül kaza ve 140 000 kalıcı sakatlıklara yol açan kaza olduğu belirtilmiştir. Ölümcül  ve yaralanmaya yol açan kazaların % 50'sinin tarımsal işte doğrudan çalışma esnasında, %50'sinin de dolaylı olarak oluştuğu saptanmıştır. Ulusal Güvenlik Konseyi'nin aynı yılın bir başka araştırma sonucunda tarım iş kolunun madencilik ve yapı iş kolu ile birlikte üç riskli meslek grubunda yer aldığı bildirilmiştir. Araştırmaya göre, her 100 000 çalışandan 37'sinin tarım-ormancılık iş kolunda, 29'unun madencilik-taş ocağı iş kolunda, 22'sinin yapı iş kolunda ve 7'sinin endüstri iş kolunda iş kazasına uğradığı belirtilmiştir (Şekil 1). Tarımla ilgili kazalar sadece bitkisel üretim ve çiftlik hayvanları üretimini değil aynı zamanda ormancılık, balıkçılık ve tarımsal hizmetleri de içermektedir (7). Ancak Türkiye'de tarım iş kolunda iş kazalarına ait istatistikler, yeterli ve ayrıntılı değildir.

Şekil 1. ABD'de  iş kollarına göre iş kazaları dağılımı (7)

Ülkemizde traktör ile yapılan kazalar diğer tarım makinelerine göre daha fazladır. Traktörle  yapılan kazalar genellikle traktörden düşme, traktörün şahlanması, yana yatması ve diğer araçlarla çarpışması şeklinde ortaya çıkmaktadır (8, 9, 10).
Tarımdaki genç ve çocukların güvenliği de bir sorundur. Kesin istatistikler mevcut değildir, fakat tarımsal güvenlik uzmanları her yıl bu iş kolunda 14 yaş grubunun altında 160 çocuktan daha fazlasının kazayla öldüğünü tahmin etmektedirler. Bazı raporlar, her yıl 16 yaş grubunun altında 300 çocuğun kazayla öldüğünü bildirmektedir (7). ABD'de Ulusal Güvenlik Konseyi'nin 1988 yılında 35 eyalette yaptığı çalışma, tarımsal işlerde, kazalarda zarar gören kişilerin yaş grupları, bu konuda daha fazla bilgiyi ortaya  koymaktadır (Çizelge 1). Çizelgede görüldüğü gibi, tarımda oluşan toplam kazalar; 25 yaşın altındaki grupta %28, 25-44 orta yaş olarak adlandırılan grupta %35, 45 yaş ve üstündeki grupta ise %37 olmaktadır. Traktör kazalarına neden olan kişilerin yaşları da tarımda oluşan toplam kazalardaki yaş gruplarına benzer olmaktadır. Bu durum tarımda çalışanların ve traktör kullananların iş güvenliği konusunda eğitimsiz olduğu veya güvenlik kurallarını dikkate almadığı şeklinde değerlendirilebilir.

Çizelge 1. Tarımsal içerikli kazalarda zarar gören kişilerin yaş gruplarına göre dağılımı (7)

Kaza raporlarına göre,  tarım makineleri, traktörler ve hayvanlar sık sık kazalara neden olmaktadır (Şekil 2). El aletleri ve güç aletlerinin toplamı diğer makineler kadar kazaya neden olmaktadır.

Şekil 2. Tarım işletmelerinde kazaya neden olan başlıca faktörler (7)

2.1. Tarım Makineleri Kullanımından Oluşan Kaza Örnekleri

Tarım makineleri ve traktörlerle çalışılırken çeşitli nedenlerden dolayı oluşan kazalardan bazıları aşağıda verilmiştir (7). Örnek olarak seçilen bu kazalar gerçek olup, tarım kesiminde çalışanların bu olaylardan ders almaları gerekmektedir:

• Diskli biçme makinesi ile çalışırken, kesici tarafından fırlatılan bir cismin kaza kurbanının sol gözüne çarpması sonucu gözün kör olması,
• Balya makinesi çalışırken besleme düzenine elle materyali yedirirken kolun kaptırılması ve kesilmesi,
• Özel aracı hızlı sürerken, bir biçerdöverle çarpışma sonucu kollarda ve kalça kemiğinde kırık ve başta hasar,
• Tarım arabasından siloya ürün boşaltma sırasında, onarım yaparken silo içerisine düşme ve silo gazları etkisiyle boğulma,
•  Traktörün arkasındaki tarım arabasından düşme ve tekerlekler tarafından ezilerek ölüm,
• Drenaj kanalının yanındaki otları tamburlu biçme makinesi ile biçerken traktörün drenaj kanalına devrilmesi sonucu ölüm,
• Traktörün setten kaydırılıp devrilmesi (traktör koruyucu çatı sistemine sahip), fırlayıp koruyucu çerçeve ile toprak arasına sıkışma sonucu ölüm,
• Vitese takılı durumda traktöre binmeden traktörü yerden çalıştırma sonucu kaza kurbanını ezerek öldürme,
• Helezonlu bir tarım arabasından mısır boşaltırken ceketin, koruması olmayan kuyruk mili şaftına kaptırılması sonucu her iki kolunu yitirme.

            Yukarıdaki kazalar ve buna benzer bir çok kaza, güvenlik kurallarının bilinmemesi veya dikkate alınmaması sonucu oluşmaktadır.

Tarımda, sağlık ve güvenlik riskleri diğer bazı endüstrilerden daha fazla olmaktadır. 1979 rakamlarına göre tarımda çalışanlardan her 100 000 kişiden 17'si, madencilik ve petrol endüstrisinde ise her 100 000 kişiden 19.8'i ölümcül kazaya uğramıştır (11).
Tarım işletmeleri ile ilgili kaza kayıtlarından dikkat çekici özelliklerden bir tanesi, çocukların ölümü ve ciddi şekilde sakatlanması ile ilgili olandır. Bu, tarım işletmesinin (çiftliğin) hem ev hem iş yeri olmasından kaynaklanmaktadır. Tarıma özgü sağlık riskleri de vardır. Örneğin, saman yakma ve kimyasalların kullanımı sonucu oluşan yanıklar ve deri rahatsızlıkları, bakteriler tarafından yayılan yaralar sonucu tetanoz tehlikesi, organik tozlardan oluşan Clostridium tetenozu (çiftçi kanseri), farelerin dışkısından yayılan Weil's hastalığı (spirochaete) vb. rahatsızlıklar tarımsal işler ya da ortamlar nedeniyle oluşmaktadır.
Tarımsal üretimi daha güvenli ve sağlıklı yaşanılan bir çalışma alanı haline getirmek için, insani nedenlerin yanı sıra ekonomik nedenler de vardır. Kazalar, 1- para (maliyet), 2- kaynak kaybına neden olurlar. Bu kayıplar; gelir kaybı, üretim kaybı, hasar, yaralanma ve sakatlık nedeniyle oluşan sağlık giderleri şeklinde ortaya çıkar. Aynı şekilde, kazaların önlenmesi için ayrılan kaynakların da mümkün olduğu kadar az olması gerekir. Bu nedenle, kazaların azaltılması için güvenlik kurallarına dikkat edilmelidir (11).

İngiltere'de yapılan bir araştırmaya göre, tarımda ölümcül olmayan kazaların tiplerine göre gider çeşitleri Çizelge 2'de verilmiştir. Buna göre, örneğin traktör devrilmesinde 33 kazanın ortalama gideri kaza başına 4 486 dolardır. Bu giderlerin %60'ı hasar, %17'si iş gecikmesi, %15'i önlem ve %7'si de sağlık giderlerinden oluşmaktadır. Diğer kendi yürür makinelerde ise 43 kazanın ortalama gideri kaza başına 2 228 dolardır ve bu giderlerin %17'si hasar, %49'u iş gecikmesi, %22'si önlem ve %13'ü sağlık giderlerinden oluşmaktadır. Bir tarım işletmesinde oluşan herhangi bir kazanın işletmeye getirdiği ortalama gider ise 1 435 dolar olmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nin Iowa eyaletinde ölümcül traktör kazalarına ait giderlerin en az 7 250 000 USD/yıl olduğu bildirilmektedir (12).

ABD'de Ulusal Güvenlik Konseyinin yaptığı bir araştırmaya göre, bir tarım işletmesinde oluşan bir kazanın o tarım işletmesinde ortalama 10 günlük bir işgünü kaybına yol açtığı saptanmıştır. Tıbbi müdahale gerektiren bir kazadan sonraki hastane, doktor ve tıbbi gereç tutarları, işletme için parasal sıkıntılara yol açmaktadır. Kazanın parayla ölçülebilen bu olumsuz özelliklerinin  yanı sıra  parayla ölçülemeyen bir  zararda vardır ki o da manevi kayıplardır. Kazaya uğramış olan işletme fertlerinden bazılarının ölümü veya kalıcı sakatlıklara maruz kalması, o tarım işletmesinin çalışma düzenini önemli ölçüde etkileyebilmektedir (7).

4. KAZALARIN OLUŞUMU ve ÖNLENMESİ

Amerika Birleşik Devletlerindeki tarım işletmelerinde traktör ve tarım iş makinelerinden kaynaklanan kazalar önemli bir yer tutmaktadır (14). Özellikle koruyucu güvenlik çerçevesi veya kabini bulunmayan traktörlerin oluşturduğu kazalar önemlidir ve ön planda tutulması gerekmektedir (15).
Traktörler güvenlik açısından genellikle güvenilir makinelerdir. Fakat devrilme tehlikesinin olabileceği durumlarda da kullanılmaktadırlar. Güvenlik çerçevesi veya kabinli traktörlerde kaza sırasında, traktör kullanıcısı traktör altında kalıp ezilmekten kurtulabilir, ancak savrulup kabine çarpmama konusunda hiçbir garanti sağlanamaz. Bu nedenle yanında emniyet kemeri zorunluluğu da vardır. Bu uygulamanın ülkemizde de başlatılması zorunludur.
Yapılan bir anket çalışmasına göre, traktör kazalarına, traktörlerin kapasitelerinin zorlanması ve sürücü hataları neden olmaktadır (11). Traktör kazalarının %33'ü traktörde dengenin kaybedilmesi sonucu olmaktadır. Denge kaybı ise eğim açısının devrilme açısından büyük olması durumunda, yüksek hızlarda, uygun olmayan zeminde ve direksiyon hakimiyetinin yitirilmesi durumunda ortaya çıkmaktadır. Eğim açısının devrilme açısından büyük olması durumunda toplam kazaların %17'si, yüksek hızda %10'u, uygun olmayan zeminde %6'sı ve direksiyon hakimiyetinin kaybedilmesi durumunda %22'si meydana gelmektedir. Sürücü önsezi yanlışlığı durumunda toplam kazaların %26'sı, diğer durumlarda ise toplam kazaların %19'u meydana gelmektedir (Çizelge 3).

Eğimli arazilerde eğim açısını ölçerek sesli bir uyarı veren sistemler bulunmaktadır. Ancak bunlar çok yaygın olmadığı için kazanın önlenmesi tamamen sürücünün deneyimine kalmaktadır. Traktör kullanıcısının kendine aşırı güven duyması bir anlamda tedbirsizliğe yol açmaktadır. Yapılan traktör deneylerinde bir kaza anında kazanın oluşumunu engellemek için zamanın yetersiz olduğu Şekil 3'de görülmektedir. Bir traktör devrilmesi 1.5 saniye içinde gerçekleşmektedir. Deneyimli olsa bile bir traktör kullanıcısının bu kazayı engellemesi hemen hemen olanaksızdır.

Şekil.3. Bir traktör kazasının oluşumu (11)

5. TARIM MAKİNELERİ İLE ÇALIŞMADA  ÖNEMLİ GÜVENLİK KURALLARI

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarım makineleri ile çalışmada uyulması gerekli olan önemli güvenlik ve korunma kurallarını aşağıdaki gibi sıralamıştır (16, 17):

• Makine bakımında yapılacak olan ihmal ve hatalar herhangi bir anda kazaya yol açabilir. Uygun bir şekilde bakımı yapılmayan parça üzerinde kalan kir veya toz; kırık, çatlak veya arızalı bir parçanın durumunu gizler. Tarım makineleri, çok tozlu koşullarda çalıştırıldığından günlük temizlik ve yağlama işleri ihmal edilmemelidir. Uygun bakımın yapılmamasından dolayı makine parçalarında meydana gelen kırılma ve parçalanmalar kazalara neden olmaktadır.
• Tamir gereksinimine dikkat edilmelidir. Makinede görülen arıza zaman kaybedilmeden kaydedilmeli ve tamir gereksinimi yerine getirilmelidir.
• Çekilen tarım makinelerinde uygun bir oturma yeri ve platform bulunmuyorsa, bu makineler üzerine iş durumunda oturulmasına izin verilmemelidir. Oturma yeri veya platforma ancak uygun sayıda işçinin binmesine dikkat edilmelidir.
• Yardımcı işçi ile çalışan ve traktörle çekilen makinelerde (dikim makinesi gibi) harekete geçmeden önce işçinin yerini almasına ve emniyetli bir şekilde makine üzerine yerleşmiş bulunmasına dikkat edilmelidir. İşçinin makineden inmesi için makine mutlaka durdurulmalıdır.
• Hareket halindeyken veya aracın motoru çalışırken makinenin tıkanan kısımları temizlenmemelidir. Özellikle biçerdöver gibi araçlarda güvenlik kavramaları tıkanan parçanın hareketini keser. Motor hareket halinde iken tıkanan parçada temizlik yapılırsa bu parça harekete geçer ve kazaya yol açar.
• Tarım makineleri ile çalışma sırasında bol elbiseler, uzun ceket veya gömlekler giyilmemelidir. Bu tip elbiseler, hareketli parçalara takılarak sarılabilir. Eğer yapılan iş nedeniyle uzun gömlek giymek gerekliyse (örneğin ilaçlama işlerinde olduğu gibi), bu tip elbiselerin düğmeleri tamamen iliklenmeli ve çalışma sırasında dikkatli olunmalıdır. Uzun saç, hareketli makineler için daima bir tehlike kaynağıdır.
• Makine üzerinde özellikle kayış ve kasnaklar ile kuyruk mili üzerindeki korumaların (muhafazaların) güvenlik ve koruma yönünden önemi büyüktür. Bu korumaların daima yerine takılı olması zorunludur. Eğer bunlar herhangi bir nedenle yerinden çıkarılıyorsa, çalışmaya başlamadan önce mutlaka tekrar yerine takılmalıdır. Makine, bütün koruma elemanları yerine takılmadan çalıştırılmamalıdır.
• Bir hidrolik veya elektrikli kaldırma düzeni ile kaldırılmış bulunan makine yada makine parçası altında tamir, ayar veya bakım yapılırken gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır. Bunun için mutlaka kaldırılan makine yada parçanın desteklenmesi gerekir. Aksi halde hidrolik veya elektrikli kaldırma düzeninin arıza yapması halinde önemli kazalar meydana gelir.
• Bir tarım makinesi kriko ile kaldırıldığında üzerinde çalışmaya başlamadan önce, makinenin güvenlik içinde bulunduğu kontrol edilmelidir.
• Mevsim sonunda hangara çekilen makine ile işe başlamadan önce, makinenin bütün organları yeniden gözden geçirilmelidir.
• Kayış, kasnak üzerinden sökülmeden önce çalışma durdurulmalı ve kayış-kasnak tamamen durmadan sökülmemelidir.
• Operatör, kontrolü altında bulunan bir makinenin çocuklara veya çevresindeki insanlara yapacağı zararlardan sorumludur. Özellikle çocuklar ve çevresindeki insanlar daima çalışan makineden uzak tutulmalıdır. Eğer bu işlerin güvenlik içinde bulunduğuna ilişkin bir şüphe varsa, çalışma derhal durdurulmalıdır. Özellikle yol kenarındaki çalı bitkilerini kesen motorlu araçlarda, döner bıçakla çalışan ve taş atma tehlikesi olan tarla ve bahçe frezelerinde ve gübre dağıtan makinelerde bu kurallara dikkatle uyulmalıdır.
• Kayma güvenlik kavramaları, daima uygun yük şartlarına göre ayarlanmış olmalıdır.
• Tarım arabası (römork) ile taşımada kapasiteden fazla yük taşınmamalı ve yükler, tarım arabası dışına taşmamalıdır. Yük üzerinde kesinlikle insan taşınmamalıdır. Ayrıca, yükler tarım arabasına sıkı bir şekilde bağlanmalıdır.
• Tarım makinelerinin traktöre bağlantı noktaları yüksek tutulmamalıdır.
• Tarım arabası yük taşımak amacıyla tasarlanmıştır, bu yüzden tarım arabasıyla kesinlikle işçi taşınmamalıdır.
• Eğer traktör sürücü yeri, tarım makinesini kullanan işçiyi engelliyorsa, bunlar arasında uygun haberleşme olanağı sağlanmalıdır. Bu durum genellikle sürücü için güvenlik kabinli traktörlerde önemlidir.
• Motorlu tarım aracı üzerinde yangın söndürücülerin daima dolu olması sağlanmalı ve bunlar zaman zaman kontrol edilmelidir.
• Acil durumlarda ilk yardım için gerekli malzeme gerekli yerlerde bulunmalı ve tarım makinesi ile çalışan personel ilk yardım konusunda eğitilmelidir.
• Tarım araçlarının arkasına "yavaş ilerleyen araç" uyarısı konmalıdır. Ana yollarda seyreden traktörler genellikle son anda fark ediliyor ve çok tehlikeli olabiliyor.

İş güvenliği konularındaki düzenlemelerin amacı, çalışanların sağlık ve güvenliklerini en üst düzeyde sürdürebilmelerini sağlamaktır. Güvenli ve sağlıklı bir ortamda çalışmanın yararları sadece çalışanın güvenliği ve sağlığının korunması ile kalmamakta, işletmenin verimliliği de artmaktadır. Genel anlamda bakım-onarım işleri işletmelerde işin devamlılığının sağlanması ve buna bağlı olarak işletme verimliliğinin artması yönünden büyük önem taşımaktadır. Aynı zamanda, bu sürecin işlemesi işletmede iş sağlığı ve iş güvenliği gereklerinin oluşturulmasını sağlamaktadır.
İş kazaları insan sağlık ve yaşamını tehdit etmektedir ve giderleri yüksektir. Ancak, kazalar bazı önlemlerle giderilebilir.
İş güvenliği kurallarının uygulanması sonucu;

• İş kazalarında azalma,
• Giderlerde azalma,
• Üretimde artış,
• Verimlilikte artış

Sağlanabilmektedir.
Konu ile ilgili öneriler aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• Güvenlik bilinci doğuştan gelmez, öğretilmelidir.
• Güvenli bir çalışma için üreticiler, gerekli traktör ve makine kullanım kitapçıklarını,  her sezon gözden geçirerek bu konudaki bilgilerini yenilemelidirler.
• Traktörler ve tarım iş makineleri yapılış amaçları dışında kullanılmamalıdır.
• Traktör ve tarım iş makineleri yaşça küçük ve yaşlı kişiler tarafından kullanılmamalıdır.

KAYNAKLAR

1. Tezer, E., Sabancı, A., 1997. Tarımsal Mekanizasyon I. Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Genel Yayın No: 44. 166 S, Adana.
2. Sabancı, A., 1999. Ergonomi. Baki Kitabevi, Yayın No:13, Adana.
3. Liljedahl, J. B., Turnquist, P. K., Smith, D. W., Hoki, M., 1989. Tractor and Their Power Units. Fourth Edition. Van Nostrand Reinhold, 463 S, New York.
4. Anonim, 2001. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (http://www.calisma.gov.tr/).
5.  Çağlayan, Y., Kılnç, A., 1992. İş Güvenliği. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları 2455, 407, İstanbul.
6. Müngen, M.U., 1993. Türkiye'deki İnşaat İş Kazalarının İncelenmesi ve İş Güvenliği Sorunu, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İnceleme ve Araştırmalar), S 25-47, Ankara.
7. Anonim, 1994. Farm and Ranch Safety Management. John Deere Publishing. ISBN 0-86691-231-2, Moline, Illinois.
8.  Doğan, H., 1992. Çukurova Bölgesinde Tarımsal Mekanizasyon  İş Güvenliği Sorunları Üzerinde Bir Araştırma . (Yüksek Lisans Tezi) Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Makineleri Anabilim Dalı, 54 S., Adana.
9. Peker, A., Özkan, A., 1994. 1973-1993 Yılları Arasında Karaman Bölgesinde Meydana Gelen Traktör ve Tarım İş Makinaları Kazalarının Değerlendirilmesi, Tarımsal Mekanizasyon 15. Ulusal Kongresi Bildiri Kitabı, S 475-484, Antalya.
10. Engürülü, B., Çiftçi, Ö., Gölbaşı, M., Başaran, H.Ç., Akkurt, M., 2001. Tarım Alet ve Makinelerinde İş Güvenliği. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Zirai Üretim İşletmesi, Personel ve Makine Eğitim Merkezi Müdürlüğü, 115 S, Ankara.
11. Witney, B., 1988. Choosing and Using Farm Machines, Copublished in The United States with John Wiley& Sons Inc., Newyork.
12. Lehtola, C.J., Marley, S.J., Melvin, S.W., 1994. A Study of Five Years of Tractor-Related Fatalities in Iowa. Applied Engineering in Agriculture, 10(5): 627-632.
13. Doğan, H., 1991. Tarımsal Mekanizasyon ve İş Güvenliği, Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Makineleri Ana Bilim Dalı Bölüm Seminerleri (Yayınlanmamış), 15 S, Adana.
14. Anonim, 1974. Fundamentals of Machine Operation, Agricultural Machinery Safety. John Deere Service Publications, Moline, Illinois 61265.
15. Hetzel, G. H., Zhao, W., Thomson, S. J., Weaver, M. J., Perumpral, I. V., 1991. Fatal Farm Injuries in Virginia, Tenth Surgeon General's Conference: Agricultural Safety and Health, Des Moines. IA. 
16. ILO., 1965. Safety and Health in Agricultural Work. International Labour Office. Geneva.
17. ILO., 1969. Guide to Safety in Agriculture. International Labour Office. Geneva.